Giftige Planten

1. Inleiding

De bestuursleden van de Volkstuinen Sint-Truiden zijn goede huisvaders (er zijn immers nog geen vrouwen in het bestuur) die over het wel en wee van het vege lijf hunner leden waken. Daarom vonden wij het dan ook volledig opportuun om een bijeenkomst te organiseren rond giftige planten in de tuin. Meer dan het ons lief is staan er in onze tuinen ontelbare planten die als wolven in schapenvacht met hun verblindende bloemenpracht ons tuinderhart vermurwen, terwijl ze in hun sapstromen stoffen aanmaken, die hun trotse bezitters bij inname in de kortste keer naar de eeuwige jachtvelden zenden.

Giftigheid is een zeer rekbaar begrip. Een teveel aan een bepaalde stof kan wel ernstige gevolgen hebben voor het normaal functioneren van het lichaam, maar kleine hoeveelheden kunnen een zeer heilzame werking hebben. Daarom is men sinds mensenheugenis al bezig met de vraag wat nu eigenlijk giftige planten zijn en wat geneeskrachtige planten zijn. De grens is niet altijd duidelijk.

Stoffen die onze normale levensfuncties aantasten en verstoren noemen wij giften.

De meeste giftige stoffen zijn alkaloïden en glycosiden. In de apotheken van vandaag vindt men nog talloze preparaten waarin deze giftige stoffen, die men uit planten haalt, zitten. De homeopathie en kruidengeneeskunde maken trouwens gebruik van planten die in het lijstje van giftige te vinden zijn.

Een ogenschijnlijk onschadelijk product als ons dagelijks kopje koffie bevat een niet aanzienlijke hoeveel echt gift. Cafeïne is een gift dat zelfs niet zonder slag of stoot in de land- of tuinbouw als pesticide zou mogen gebruikt worden en toch wordt dit "bakkie troost" sociaal en economisch als onschadelijk ervaren.

Het gift in de planten is vaak in zeer ongelijke mate over de verschillende onderdelen van de plant verdeeld. Van sommige planten zijn de vruchten giftig maar de planten zelf zijn volkomen onschadelijk. Van andere planten is het geheel niet raadzaam om de plantendelen te eten maar de zaden of de vruchten wel. In andere gevallen verdwijnt de giftigheid door het bakken of koken van de vruchten of de delen van de plant.

De graad van giftigheid is vaak afhankelijk van de persoon die het gift tot zich neemt. Een kind kan veel minder gift verdragen dan een volwassen persoon. Een gezonde mens is minder onderhevig aan gift dan een verzwakt iemand. Aan gift kan men ook gewoon raken. Iemand die geregeld rookt kan een veel hogere dosis nicotine verwerken dan iemand die nooit een sigaret heeft aangeraakt.

Men mag stellen dat er in alle planten producten zitten die voor het lichaam giftig kunnen zijn maar deze hoeveelheden zijn zo miniem dat niemand daar enige hinder zal van ondervinden. Zo heeft men gevonden dat er in de pitten van appels een minuscule hoeveelheid gift zit. Deze dosis is zo laag dat men een immense hoeveelheid appels moet naar binnenwerken zodat men eerder aan de diaree dan wel aan de hoeveelheid gift die men binnen krijgt zal bezwijken.

De giftigheid van een plant kan ook verschillende oorzaken hebben. Vaak is het een bepaalde stof die planten zelf produceren en daarmee hun belagers op afstand houden. Het kunnen ook externe factoren zoals schimmels zijn die de plant aantasten waardoor ze voor mens en dier ongenietbaar worden.

Positief aan dit alles is dat de giftige planten hun venijnige aard over het algemeen ook in hun uiterlijk tonen. Giftige bessen zijn vaak zwart en dof, ruiken onfris en nodigen geheel niet uit om opgegeten te worden. Vaak produceren giftige planten een onaangenaam slijm of sap als wij de takken afbreken. En dan zijn er ook nog die ons bedenken met een prikkelend of brandend vocht als wij ze aanraken zodat de lust om deze planten als middagmaal te gebruiken ons vlug vergaat.

Het ligt voor de hand dat wij niet gewend zijn om onze planten uit onze siertuin op te eten. Kinderen gaan echter onbezonnen te werk en zo kan het toch wel eens gebeuren dat een verkeerde bes in een nietsvermoedend keelgat verdwijnt met alle nare gevolgen van dien.

Vroeger was men meer bang voor giften. De mens was meer vertrouwd met de natuur en kende de gevaren die hierin schuilden. De geneeskunde stond nog steeds in haar kinderschoenen en het risico lopen dat men ziek werd stond vaak gelijk aan een gewisse dood. Daarom ging men onbekende dingen schuwen. Men leerde de kinderen niet alles zo maar in de mond te steken of op te eten.

Het experimenteren met ongekende of gevaarlijke kruiden legde men in de handen van heksen en kruidenvrouwen die door hun jarenlange ervaring wel wisten welke kant ze met dit giftig spul uitkonden.

Het wordt echter erg gevaarlijk als men de stelling huldigt dat alles in de natuur ergens nuttig voor is. Dit is een kortzichtige redenering en als men deze zonder enige kennis of ervaring gaat toepassen kan deze ons veel last bezorgen.

Maar vaak worden de gevallen van vergiftiging door planten sterk opgeschroefd. Een paar ongelukken met kinderen worden dik uitgesmeerd in de krant. Die zaken blijven hangen in het geheugen van de mensen. En daarom gaan bepaalde mensen paniekerig reageren.

Denk aan de gouden regenaffaire die enkele jaren geleden in onze provincie is voorgevallen. Maar wie eet in hemelsnaam zijn gouden regen op? De harde zaadjes zien er zelfs niet aantrekkelijk uit. Eens ze op de grond vallen zijn, kan je ze nog nauwelijks terugvinden. Als bepaalde kinderen toevallig toch van de zaadjes eten, is de goedgemeente weer wakker geschud en ziet men in elke plant een gebaarde duivel zitten die hun kroost naar het leven staat.

Een degelijke, nuchtere en realistische opvoeding is dus ook hier weer belangrijk. Wil men zijn kinderen beschermen dan wordt het misschien de hoogste tijd dat men ze even vertelt dat er in de wereld om ons heen heel wat gevaren schuilen. Dit aan onze kinderen verzwijgen en ze wijsmaken dat alles peis en vree is duidt op een hoge maat van opzettelijke slagen en verwondingen.

Om vergiftiging te voorkomen is het best dat wij alles wat ons niet bekend is beter niet aanraken. Indien wij toch eens nader kennis willen maken met een plant, bes of vrucht ruiken wij er eerst aan. Indien dit meevalt kunnen wij een klein stukje ervan proeven en dadelijk weer uitspuwen. Giftig spul zal zich in de meeste gevallen door een onaangename geur en smaak verraden. Goed kauwen en doorslikken is natuurlijk in dit geval ten zeerste af te raden.

Indien men twijfelt aan de al dan niet giftigheid van een plant of men wordt onwel bij het eten van een onbekende bes dan kunnen wij steeds voor deskundig advies terecht bij het antigifcentrum: 070 / 245 245.

2. Voorbeelden

Claviceps purpurea of moederkoren maakt het brood giftig. Dit waren zwarte korrels die in de aren van rogge te vinden waren. De oorzaak van het zwart worden was een schimmel. Deze schimmel is zeer giftig en leidde bij het eten van besmet brood tot ernstige ziekteverschijnselen. Door de zaadontsmetting is de schimmel bijna onvindbaar geworden. Moederkoren wordt in de geneeskunde nog steeds gebruikt. Het werkt vernauwend op de bloedvaten en stelpt bloedingen.

Van de taxus is alles giftig op het rode vruchtvlees na. Vooral paarden zijn geneigd om taxus op te eten met alle nare gevolgen van dien. Taxus bevat een stof die men de laaste tijd aanwendt om bepaalde kankers te bestrijden.

Bij de Fagopyrum esculentum of boekweit is de plant giftig maar het zaad niet.

Colchium of herfsttijloos bevat Colchine. Deze giftige stof werkt hartversterkend en bevordert de kans op mutaties als men er zaden mee bewerkt. Men mag deze plant echter niet verwarren met de Crocus sativus of herfstcrocus. Deze is veel kleiner maar de bloei gelijkt op deze van de colchicum. De meeldraden van deze plant leveren ons de safraan zodat een verwisseling van deze twee voor onaangename gevolgen kan leiden.

Bessen nodigen uit om opgegeten te worden. De bessen Daphene mezereum of peperboompje zijn echter zeer giftig.

3. Kamerplanten

• Anthurium scherzerianum of flamingoplant.
• Capsicum frutescens of Spaanse peper of sierpeper.
• Catharanthus roseus (familie van de vinca of maagdenpalm).
• Clerodendrum of kansenboom.
• Clivia miniata of prachtlelie.
• Codiaeum variegatum of croton.
• Cyclamen of alpenviooltje.
• Datura of doornappel. Giftige zaden.
• Dieffenbachia.
• Euphorbia of wolfsmelk.
• Pulcherrima of kerstster, prachtwolfsmelk
• Gloriosa superba.
• Hedera helix of klimop.
• Hoya of wasbloem.
• Monstera of gatenplant.
• Nerium oleander of oleander.
• Philodendron.
• Primula obconica of sleutelbloem.
• Senecio of kruiskruid.
• Solanum pseudocapsicum of nachtschade.

Wij gaan ervan uit dat niemand het in zijn hoofd krijgt om zijn kamerplanten op te eten. Ook onze huisdieren blijven wijselijk van deze planten af. Wel zijn er planten die bij sommige personen serieuze allergische reacties kunnen veroorzaken. De ficus benjaminus werkt sommige mensen bij aanraking terdege op de ogen.

4. Buitenplanten

4.1. Eénjarige en tweejarige planten

• Digitalis purpurea of vingerhoedskruid.
• Heracleüm persicum of reuze bereklauw. Het sap geeft brandwonden, de zaden zijn giftig.
• Lathyrus odoratus of pronkerwt.
• Lupinus alle soorten of lupine.
• Nicotiana alle srt. of siertabak.
• Papaver rhoeas of klaproos of slaapbol. De zaden geven een verhoogde activiteit en aangename gewaarwording. Nadien is men suf.
• Senecio alle srt. of wit askruid.

Bij deze planten is meestal alles giftig. Men vermijdt dan dat iemand het in zijn hoofd krijgt om het water waarin men deze bloemen schikt, uit te drinken.

4.2. Bol- en knolgewassen

• Anemone alle soorten of anemone.
• Colchicum of herfsttijlozen. Deze bevatten het zeer giftige Colchicine. Dit is hartversterkend en bevordert de kans op mutaties.
• Fritiliaria alle srt. of keizerskroon, kievitsbloem.
• Galanthus alle srt. of sneeuwklokje.
• Hyacinthus orientalis of hyacint.
• Lilium alle srt. of lelie.
• Narcicus of narcis. Is heilzaam bij maagaandoeningen en maagkrampen.

Bij deze planten kan de bol of knol van de planten sommige onder ons verleiden om ze in een smakelijk maar dodelijk gerecht te verwerken

4.3. Vaste planten

• Aconitum alle soorten of monnikskap.
• Anemone japonica hybriden of anemone (tomentosa. & vitifolia).
• Aquilegia vulgaris of akelei.
• Convallaria majalis of lelietje-van-dalen.
• Cornus alba of kornoelje.
• Delphinium-hybriden of ridderspoor.
• Dicentra alle srt. of gebroken hartje.
• Doronicum alle srt. of voorjaarszonnebloem, ijskruid.
• Eryngium alle srt. of distel.
• Euonymus europeus of kardinaalsmuts.
• Euphorbia alle srt. of wolfsmelk.
• Hedera alle srt. of klimop.
• Heleborus of kerstroos.
• Iris pseudacorus of iris.
• Lupinus polyphyllus-hybriden of lupine.
• Macleaya cordata of pluimpapaver.
• Meconopsis alle srt. of schijnpapaver
• Pachysandra terminalis.
• Pulsatilla vulgaris of wildemanskruid.
• Sedum acre of muurpeper.
• Thalictrum alle srt. of Chinese ruit.
• Trollius alle srt. of kogelboterbloem.
• Vinca alle srt. of maagdenpalm.

Vooral het water waarin de afgesneden bloemen staan vormt een gevaar voor kleine kinderen. Zorg ervoor dat er steeds wat frisdrank in de koelkast staat!

4.4. Heesters

• Buxus sempervirens of palmboompje.
• Callicarpa bodinieri var. giraldii .
• Chaenomeles alle srt. of Japanse kwee.
• Clematis alle srt. of bosrank.
• Cornus sanguinea of kornoelje.
• Cytisus X praecox of brem (purpureus & scoparius).
• Erica alle srt. of heide.
• Genista alle srt. of brem.
• Ilex alle srt. of hulst.
• Kerria japonica of kerrieplant.
• Laburnum alle srt. of goudenregen. Giftig zaad.
• Ligustrum ovalifolium of liguster (vulgare). Giftige bes.
• Lonicera x brownii of kamperfoelie (caprifolium & x heckrottii).
• Prunus alle srt. of sierkers.
• Pyracantha alle srt. of vuurdoorn.
• Rhus alle srt. of fluweelboom.
• Robinia pseudoacacia of acacia (viscosa).
• Sambucus nigra of vlier. Giftige bes.
• Spiraea alle srt. of spierstruik.
• Symphonicarpus alle srt. of sneeuwbes.
• Viburnum alle srt. of Gelderse roos.
• Wisteria alle srt. of blauwe regen.

Bij deze planten zijn het vaak de bessen die voor vergiftiging zorgen. Bij sommige planten kan men wel enkele bessen eten zonder problemen, maar een grote hoeveelheid zorgt wel voor ongemakken.

4.5. Coniferen

• Chameecyparis alle srt.
• Juniperus chinensis (communis, sabina, squamata & virginiana)
• Taxus alle srt.
• Thuja occidentalis

4.6. Bomen

• Quercus of eik. De eikels zijn giftig.
• Fagus of beuk. Beukennootjes zijn eveneens giftig.

Hier zijn het ook de vruchten die meestal voor vergiftiging zorgen.

4.7. Paddestoelen

• Amanita plialloides of groene knolamoniet. De giftigste paddestoel van allen.
• Amanita muscaria of vliegezwam.

Daar wij graag paddestoelen eten is het steeds uitkijken voor paddestoelen die wij uit de natuur halen. Het is trouwens bij wet verboden om zich nog in de vrije natuur van paddestoelen te bevoorraden.

4.8. Wilde planten en kruiden

• Aethusa of hondspeterselie.
• Anemone nemorosa of bosanemoon.
• Arum maculatum of gevlekte aronskelk.
• Atropa bella donna of wolfskers. In de oudheid werd het sap gebruikt om de oogpupillen van de dames te vergroten. Dodelijk.
• Bryonia dioica of heggerank.
• Calla palustris of slangewortel.
• Chelidonium majus of stinkend gouwe.
• Heracleüm sphondylium of bereklauw.
• Hyoeyamus niger of bilzekruid.
• Polygonatum alle srt. of salomonszegel. Zijn zeer giftig!
• Solanum dulcamare of bitterzoet.
• Solanum niger of zwarte nachtschade.
• Solanum teberosum of aardappel.
• Viscum album of maretak.

Deze reeks planten vinden wij vaak terug in de tuinen van de kruidendokters. Meestal is de ganse plant giftig. Een uitzondering op de regel is de aardappel. Alleen de groene delen van de plant bevatten vergif.