De Hydrangea of Hortensia

1. Inleiding

Wie in mei even langs Tongeren passeert en bij het zien van de prachtige O L Vrouwkerk overmand wordt met sterk religieuze ontboezemingen moet het zeker niet nalaten om het miraculeus Mariabeeld in deze kerk te gaan aanschouwen. Van begin mei tot einde juni troont dit eeuwenoude mirakelbeeld temidden van een zee van hortensia's of hydrangea's. Duizenden van deze bloemen worden van heinde en verre aangesleept om de hemelse gunsten voor genezingen, geslaagde geboorten en gunstige examenuitslagen af te smeken.

Dat de hortensia de eer van offergave voor de hogere krachten ten deel valt heeft niet alleen te maken met het feit dat deze planten zich gemakkelijk in pot laat kweken en op dit moment van het jaar in overvloed en versierd met mooie bloemen in de handel aangeboden worden. De hortensia is een vorstelijke bloem die met haar bijna bolronde trossen in vele kleuren het hart van de mens weet te veroveren. Het is dan ook de geknipte plant om iemand die men zeer nauw aan het hart draagt bij gelegenheid cadeau te doen. Bij moederdag swingen dan deze planten met hopen de winkels uit.

De hortensia is eveneens een prachtige tuinplant die de laatste jaren, na een lange tijd van vergetelheid, haar plaats in de tuin weer komt opeisen. Nog nooit is het aanbod hortensia's zo groot geweest. De tuinarchitecten tekenen geen tuin meer of hij bulkt letterlijk en figuurlijk uit zijn voegen van de hortensia's.

De hydrangea's of hortensia's zijn afkomstig uit Azië, Noord- en Zuid Amerika. De naam komt uit het Grieks en betekent watervat. Deze naam danken ze denkelijk aan de ongehoorde hoeveelheden water die deze planten op een dag kunnen verwerken. Ze staan dan ook het liefst op een wat zure, vochtige grond. Om een ruime mulchlaag (een tiental cm gazonmaaisel) aan zijn voet zal de hortensia u een seizoen lang dankbaar zijn.

Omdat de hortensia van een vochtige omgeving houdt, zal men aanraden ze op een beschaduwde plek te planten. Natuurlijk mogen dan deze plekken niet drooggezogen worden door het oppervlakkig wortelgestel van een of andere boom of struik. Vooral de hortensias van het Macrophylla type vragen veel vocht.

Er zijn ook hydrangea's zoals de pluimhortensia's (Hydrangea paniculata) die in de volle zon en op droge plekken terecht kunnen.

Ondanks het feit dat een hortensia het op kalkgrond behoorlijk doet zal men om bepaalde kleuren in de bloem te houden de ph drastisch moeten verlagen (vb. de blauwe bloemen).

Wij onderscheiden drie grote types: schermen, bollen en pluimen. Van de bollen zijn de bloemen even groot en steriel. De schermen worden aan de rand gevormd door grote steriele bloemen en het centrale gedeelte wordt opgevuld door kleine fertiele bloemen. Bij de pluimen zitten zowel steriele als fertiele bloemen over gans de bloem verdeeld.

Tot slot zijn de meeste serrata's-, pluim- en klimhortensia's volledig winterhard. Enkel de Snow Queen en de Tennesse Clone van de Quercifolia's kunnen onze winter in volle grond overleven

2. Soorten

2.1. Bolhortensia of H. macrophylla

Dit zijn de meest voorkomende en de meest bekende cultivars die wij van de hortensia's kennen. Het zijn die winterharde soorten met hun bolronde of platte bloemschermen.

De Macrophylla soorten hebben vaak af te reken met de voorjaarsvorst. In de vroege lente kan een combinatie van een bleke ochtendzon en een strakke oostenwind de jonge kruidige twijgen uitdrogen en doen afsterven. Wij laten dan best de oude bloemschermen staan.

Door een te vroege groei kan er slechte verhouting optreden zodat de zachte scheut in het voorjaar ten prooi valt aan de late nachtvorst. Wij zullen in dit geval de planten moeten beschermen.

De H. macrophylla laat zich eveneens gemakkelijk in pot telen. Met moederdag vinden wij zowel witte, roze, rode als blauwe variëteiten in de winkel. Deze planten zijn meestal kamerplanten en kunnen het buiten niet goed runnen. Er bestaan niet minder dan 500 soorten van deze hortensia's. Velen zijn uitstekend geschikt om in volle grond in de tuin te zetten.

Bij de H. macrophylla heeft men ettelijke ondersoorten zoals de H. serrata. Dit is een bossige bladverliezende heester die ongeveer 1,2 m hoog wordt. Deze vormt in het midden van de zomer tot aan het eind van de zomer platte roze, paarse of witte bloemschermen.

2.2. H. Aspera

Deze hortensia wordt vaak verward met de H. villosa maar is volkomen winterhard. Ze heeft een afschilferend bast, wordt ongeveer 2,5 m hoog en bloeit in de late zomer en vroege herfst in tuilen met in het midden kleine blauwe of paarse bloemen en aan de rand grote witte of paarsrode bloemen. Ze staat eveneens als H. sargentiana genoemd.

2.3. H. Aborescens of "Annabelle"

Deze alom bekende en geliefde hortensia met haar grote witte bollen van steriele bloemen is in veel tuinen terug te vinden. Ze is winterhard en groeit volgens de boekjes in de lengte en breedte tot 2,5 m uit.

2.4. De pluimhortensia of H paniculata

Deze plant is afkomstig uit Azië, is winterhard en wordt in ons landgedeelte ook vaak als "schaapskop" omschreven. Ze wordt ongeveer 2,5 m hoog en daar de bloem gevormd wordt op het éénjarig hout kan men deze plant elk jaar in het voorjaar flink snoeien. Hierdoor wordt de hoogte en het volume van de struik in aannemelijke perken gehouden en kan men deze ook in kleine tuinen kwijt.

De meest gekende variëteiten zijn de rijkbloeiende "floribunda" en "grandiflora" cultivars. De vaak roomwitte bloemen verkleuren op zandgrond rood. De laatstgenoemde kweekt men ook op stam. Indien wij een dergelijk boompje in zijn vorm willen houden moeten wij elk jaar de takken tot op de stam terugsnoeien. Andere cultivars die een mooie aanvulling in onze tuin kunnen betekenen zijn de uit het wild geplukte "Kuyshu", de nieuwgekweekte met crèmekleurige bloemen gesierde "Limelight", de "Phantom", de stokoude "Preacox" die met zijn grote volle pluimen en vrij steil omhoog groeiende twijgen in de herfst goudgeel verkleurde bladen krijgt en de wat later bloeiende "Tardiva" die bloeit met wat grote, stompe bloempluimen.

2.5. H. heteromalla

Dit is de reus tussen de hortensia's. Deze bladverliezende winterharde struik met witte bloemen wordt 5 m hoog en 3 m breed. De ruime, platte, open tuilen met witte bloemen verschijnen aan het eind van de zomer en de bloemen kleuren diep rood naarmate ze blijven hangen.

2.6. Eikenblad hortensia of H quercifolia

Deze hortensia wordt maar ongeveer anderhalve meter hoog.

De bladeren zijn zeer sterk gelobd en vertonen alzo enige gelijkenis met een eikenblad (eik = quercus). Wij planten deze emigrant uit Japan op een zonnige, droge plek waar hij in leven en welzijn op het eind van augustus en aan het begin van september gaat bloeien. Een bijkomend aardigheidje aan deze plant is de herfstkleur van het blad. Na een reeks koude herfstnachten kleurt het blad purperrood in de zon.

De bloemen vertonen gelijkenis met de pluimhortensia. Ze zijn pluimvormig en meestal wit. Ook hier verkleuren sommige variëteiten rood. Wij hoeven deze dwergen niet te snoeien. Er zit wel een nadeel aan deze planten. Ze zijn niet allen winterhard (zie hoger in dit artikel). Alleen "Snow Queen" en "Tennesee Clone" kunnen ons klimaat overleven.

2.7. Klimhortensia of H. petiolaris

Dit buitenbeentje in de hortensiafamilie trekt zichzelf aan een muur op en kan gemakkelijk een oppervlakte van 2,5 X 2,5 m begroeien. De witte bloemen verschijnen in juni.

In het begin gaan wij de plant wat aanbinden maar later vindt hij wel zelf de weg. Deze plant verdraagt zeer goed snoei en hij wordt eveneens aangewend als grondbedekker.

3. Mooi maar kwetsbaar

Hier volgen enkele soorten die zeer beschut moeten staan. Het zijn prachtige planten maar zonder de nodige winterbescherming zullen deze kleinoden de winter niet overleven.

3.1. H. involucrata

Is afkomstig uit Taiwan en wordt niet groter dan 75 cm. De struik heeft ronde, bedekte bloemknoppen. De bloemschermen zijn bezet met een aantal witroze randbloemen. Een zeer mooie cultivar is de "Hortensis", die gevulde, roomwitte randbloemen heeft die later zalmroze worden.

3.2. H. villosa

Deze hortensia wil een beschutte, beschaduwde plek. Hij is afkomstig uit West-China en wordt ongeveer 1 m hoog. Zijn stengel en bladeren voelen viltig aan. Aan de rand van de bloemschermen zitten lilaroze (steriele) randbloemen. De fertiele violetkleurige bloemen zitten midden in de bloemschermen. Deze hortensia wordt vaak tot de H. aspera gerekend maar het is een aparte soort.

4. Snoeien

Het snoeien van een hortensia is een ingewikkelde zaak. Het is op de eerste plaats belangrijk te weten met welke soort wij feitelijk te doen hebben. De H. aspera en de H. quercifolia hoeven eigenlijk niet of zeer gering gesnoeid te worden.

Bij de H. macrophylla halen wij in het voorjaar enkel het dode hout weg.

Andere soorten waaronder de H. aborescens en H. paniculata, snoeien wij in het voorjaar flink terug omdat ze op het jonge hout bloeien.

5. De kleur van de bloemen

De kleur van de bloemen van een hortensia kan weleens in de loop van de jaren veranderen. Deze die van het begin af witte bloemen hebben, blijven hun leven lang met witte bloemen getooid. De witte bloemen van de hortensia verkleuren tijdens hun groeiseizoen naar rood of roze.

Planten met roze bloemen kunnen plots blauwe bloemen gaan produceren. Dit komt door een verhoogde ph (4-5) of de aanwezigheid van ijzer en aluin in de grond. Dus als wij de plant gaan aangieten of bespuiten met blauwmiddel (in de handel te krijgen), geeft dat onze plant weer blauwe bloemen. We mogen de plant niet te kort afsnijden anders zijn de bloemen weer roze. Ook jonge planten moeten wij niet te veel met chemicaliën bewerken.

6. Drogen

Hortensiabloemen doen het uitstekend in gedroogde vorm in bloemstukken. Wij snijden daartoe goed afgerijpte bloemen af. Indien wij de bloemen te vroeg afknippen gaan ze verwelken. De bladeren moeten aanvoelen als papier. We nemen alle bladeren weg en hangen ze in een donkere, warme plaats op. In de volle zon kleuren de bloemen bruin.

7. Water geven

Hortensia's in een pot gaan wij 1 maal per week met pot en al 's morgens in een emmer met water onderdompelen zolang tot de grond verzadigd is. Voor hortensia's gebruiken wij best geen kalkrijk leidingwater. De kalk in het water zorgt voor chlorose. Hierdoor ontstaat ijzergebrek doordat dit niet meer door de plant kan opgenomen worden.

8. Ziekten

Op het einde van de zomer bij lange droogte kan er spint op de hortensia voorkomen. Bij een lange vochtige periode treedt er soms witziekte op of komt de wollige bloedluis op bezoek.

De witziekte bestrijden wij met een fungicide en de beesten met een contactvergift.

9. Kalken

Hortensia's kalkt men met magnesiumkalk of zeewierkalk.

10. Grond

We vullen de potten waar wij de hortensia's inzetten met rododendrongrond of azaleagrond. Door gewone potgrond mengen we wat grove turf.

11. Stekken

We knippen in het voorjaar tot midden de zomer een niet bloeiende scheut met 2 tot 3 bladparen af.

We snijden de onderkant van de scheut schuin af, halen de onderste bladeren weg en halveren de overige om vochtverlies te beperken.

We plaatsen de stek, eventueel voorzien van stekpoeder, in een pot met goede stekgrond. Er mag meer dan één stek in de pot.

Wij trekken een plastiekzak over de pot en zetten hem op een beschutte plaats.

Na een 2 - 4 weken hebben de stekken reeds wortels en mag de zak eraf.

Als de stekken goed geworteld zijn, potten wij ze apart op.

Wij zetten de planten op een beschaduwde en beschutte plek. Door te toppen krijgen wij een goed vertakte plant.

Op het einde van de zomer zijn de planten groot genoeg om uit te planten. Geef de planten de eerste jaren flink wat water en hou ze onkruidvrij.

12. Terracottem

Daar een hortensia veel water nodig heeft is het aan te raden om op droge plekken wat terracottem in de grond te werken om uitdroging tegen te gaan.

13. Afdekken

In de lente kunnen wij de pas uitgelopen twijgen en bloemknoppen beschermen door een vliesdoek of bruin papier over de struiken aan te brengen.